Nguyễn Danh Công – Luật sư Thành viên
Nguyễn Thị Thuỷ Tiên – Luật sư
Nguyễn Quang Thái – Luật sư Sơ cấp
Ngày 23/09/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 365/2026/NĐ-CP quy định chi tiết về hoạt động kinh doanh xuất, nhập khẩu gạo (“Nghị định 365”). Nghị định 365 có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/10/2026, là văn bản thay thế cơ chế quản lý trước đây tại Nghị định 107/2018/NĐ-CP quy định về kinh doanh xuất khẩu gạo (“Nghị định 107”), đồng thời lần đầu tiên thiết lập cơ chế quản lý tương đối toàn diện đối với hoạt động nhập khẩu gạo. Bên cạnh việc kế thừa các quy định còn phù hợp, Nghị định 365 bổ sung nhiều cơ chế quản lý mới nhằm nâng cao chất lượng thương nhân tham gia thị trường, tăng tính minh bạch trong hoạt động xuất nhập khẩu và khuyến khích phát triển các sản phẩm gạo có giá trị gia tăng cao. Một số điểm nổi bật, đáng chú ý như sau:
1. Hoạt động xuất khẩu gạo
a. Điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo tiếp tục được kiểm soát chặt chẽ
Kế thừa quy định trước đây, theo Nghị định 365, thương nhân được cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo (“Giấy chứng nhận”) nếu đáp ứng hai (02) điều kiện sau:
(i) Có ít nhất một (01) kho chuyên dùng để chứa thóc, gạo đáp ứng quy định về an toàn thực phẩm, tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật; và
(ii) Có ít nhất một (01) cơ sở xay xát gạo đáp ứng điều kiện theo quy định pháp luật. Các cơ sở này có thể thuộc sở hữu hoặc được thuê hợp pháp thông qua hợp đồng bằng văn bản.
Đáng chú ý, nhằm hạn chế tình trạng sử dụng chung cơ sở vật chất để hợp thức hóa điều kiện kinh doanh, Nghị định 365 tiếp tục quy định thương nhân đã được cấp Giấy chứng nhận không được cho thương nhân khác thuê lại kho chứa hoặc cơ sở xay xát đã được kê khai trong hồ sơ cấp phép để phục vụ việc xin cấp Giấy chứng nhận mới.
Quy định này cho thấy vấn đề kiểm soát năng lực thực tế của doanh nghiệp xuất khẩu gạo thay vì chỉ dựa trên hồ sơ hành chính luôn được nhà nước chú trọng trong suốt thời gian qua và trong tương lai.
b. Mở rộng cơ chế ưu đãi đối với các dòng gạo đặc thù, giá trị gia tăng cao
Nhằm thúc đẩy phát triển các sản phẩm gạo chất lượng cao và nâng cao sức cạnh tranh của gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế, Nghị định 365 tiếp tục áp dụng cơ chế ngoại lệ đối với gạo hữu cơ, gạo đồ và gạo bổ sung vi chất dinh dưỡng.
Theo đó, thương nhân xuất khẩu các loại hình gạo nêu trên sẽ không phải đáp ứng điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo, không bắt buộc xin cấp Giấy chứng nhận, đồng thời được miễn trừ nghĩa vụ dự trữ lưu thông cũng như chế độ báo cáo định kỳ. Cơ chế này giúp doanh nghiệp tiết giảm tối đa chi phí tuân thủ, tạo động lực để dòng vốn đầu tư tập trung vào các phân khúc sản phẩm mang lại giá trị gia tăng cao thay vì chỉ chạy đua về sản lượng xuất khẩu.
Bên cạnh đó, Nghị định 365 đã lược bỏ điều kiện liên quan đến thủ tục Hải quan nhằm đơn giản hóa thủ tục, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp. Cụ thể bỏ nội dung “Khi thực hiện thủ tục hải quan xuất khẩu, thương nhân xuất khẩu gạo hữu cơ, gạo đồ, gạo tăng cường vi chất dinh dưỡng không có Giấy chứng nhận chỉ cần xuất trình cho cơ quan Hải quan bản chính hoặc bản sao có chứng thực của cơ quan, tổ chức có thẩm quyền văn bản xác nhận, chứng nhận của cơ quan, tổ chức có thẩm quyền hoặc chứng thư giám định gạo xuất khẩu do tổ chức giám định cấp theo quy định của pháp luật về việc sản phẩm gạo xuất khẩu phù hợp với các tiêu chí, phương pháp xác định do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Y tế hướng dẫn theo quy định tại điểm đ khoản 2, khoản 3 Điều 22 Nghị định này.”
c. Đơn giản hóa thủ tục cấp Giấy chứng nhận nhưng tăng cường trách nhiệm của doanh nghiệp
Nghị định 365 mở rộng phương thức nộp hồ sơ, cho phép thương nhân đề nghị cấp Giấy chứng nhận thông qua nhiều hình thức linh hoạt như: nộp trực tiếp, qua dịch vụ bưu chính, qua Cổng Dịch vụ công quốc gia hoặc Cổng thông tin điện tử của Bộ Công Thương. Thời hạn giải quyết hồ sơ được rút ngắn còn 10 ngày làm việc kể từ ngày cơ quan tiếp nhận đủ hồ sơ hợp lệ. Giấy chứng nhận cấp ra sẽ có thời hạn hiệu lực là 05 năm.
Đi kèm với việc đơn giản hóa thủ tục hành chính, Nghị định chuyển trọng tâm sang cơ chế hậu kiểm. Doanh nghiệp được quyền tự kê khai hồ sơ và phải tự chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính chính xác của các thông tin này. Sự thay đổi này đòi hỏi các doanh nghiệp phải thắt chặt quy trình kiểm soát tuân thủ nội bộ nhằm hạn chế tối đa rủi ro pháp lý trong các đợt thanh tra, kiểm tra sau cấp phép.
d. Cơ chế hậu kiểm và tăng cường chế tài đối với hoạt động kinh doanh xuất khẩu gạo
Nghị định 365 vẫn kế thừa nguyên tắc doanh nghiệp tự kê khai, tự chịu trách nhiệm trước pháp luật về hồ sơ, nội dung đã kê khai trong hồ sơ đề nghị cấp Giấy chứng nhận.
Theo đó, đối với cơ chế hậu kiểm, Nghị định 365 đã quy định rõ ràng hơn về thời hạn hậu kiểm trong vòng 45 ngày kể từ ngày Bộ Công Thương cấp Giấy chứng nhận cho thương nhân, và bổ sung thẩm quyền của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh nơi thương nhân có kho chuyên dùng để chứa thóc, gạo chủ trì, chỉ đạo các cơ quan chức năng trên địa bàn phối hợp với các cơ quan chức năng địa bàn khác (nếu có) để tổ chức hậu kiểm.
Đối với chế tài xử lý vi phạm, bên cạnh các căn cứ thu hồi Giấy chứng nhận như quy định cũ, Nghị định 365 đã bổ sung các vi phạm dưới đây làm căn cứ thu hồi Giấy chứng nhận:
(i) Không đứng tên tờ khai xuất khẩu trong vòng 12 tháng liên tục (Rút ngắn thời gian thương nhân không đứng tên tờ khai xuất khẩu trong 18 tháng liên tục xuống còn 12 tháng).
(ii) Không tuân thủ và không duy trì đúng định mức dự trữ thóc, gạo bắt buộc; hoặc
(iii) Bị thu hồi theo đề xuất của cơ quan chức năng có thẩm quyền.
Các quy định này cho thấy xu hướng tăng cường hậu kiểm và gắn trách nhiệm tuân thủ pháp luật xuyên suốt quá trình hoạt động sản xuất, thu mua, chế biến, dự trữ lúa gạo thay vì chỉ kiểm tra tại thời điểm cấp phép, đảm bảo chính sách an ninh lương thực quốc gia.
e. Đánh giá xếp hạng tín dụng
Từ ngày 01/01/2028, cơ chế đánh giá mức độ tín nhiệm đối với thương nhân xuất khẩu gạo sẽ được triển khai. Đây được xem là công cụ quản lý mới nhằm tăng cường tính minh bạch và sàng lọc năng lực của các chủ thể tham gia thị trường.
2. Hoạt động nhập khẩu gạo: Bổ sung cơ chế quản lý toàn diện đối với hoạt động nhập khẩu gạo
Khác với các quy định trước đây chủ yếu tập trung vào hoạt động xuất khẩu, Nghị định 365 lần đầu tiên đặt ra yêu cầu quản lý đối với thương nhân nhập khẩu gạo. Cụ thể, thương nhân kinh doanh nhập khẩu gạo phải:
Thông báo kế hoạch nhập khẩu với Bộ Công Thương theo mẫu đính kèm Nghị định 365. Trường hợp thay đổi kế hoạch nhập khẩu gạo, thương nhân thực hiện thông báo kế hoạch nhập khẩu bổ sung theo quy định;
- Báo cáo định kỳ theo quý, năm và báo cáo đột xuất theo yêu cầu của Bộ Công Thương và Bộ Tài chính về tình hình kinh doanh nhập khẩu gạo theo Mẫu số 10 quy định tại Nghị định này;
- Tuân thủ chỉ đạo của bộ, ngành, địa phương trong quản lý nhập khẩu gạo.
3. Quy định chuyển tiếp
Đối với các hồ sơ đề nghị cấp Giấy chứng nhận đã nộp trước ngày 01/10/2026, cơ quan có thẩm quyền tiếp tục xem xét và giải quyết theo quy định của Nghị định 107 và các văn bản sửa đổi, bổ sung liên quan.
Đối với các doanh nghiệp đang hoạt động nhập khẩu gạo, khi Nghị định có hiệu lực, việc đăng ký kế hoạch nhập khẩu phải được thực hiện trong thời hạn 45 ngày kể từ ngày 01/10/2026.
Đối với các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài đã được cấp quyền kinh doanh xuất khẩu gạo trước năm 2010, hoạt động kinh doanh vẫn được tiếp tục thực hiện theo giấy phép đã được cấp nhưng phải bảo đảm tuân thủ các quy định mới của Nghị định trong quá trình hoạt động.
4. Một số khuyến nghị cho doanh nghiệp
Nhằm chủ động tuân thủ các quy định mới của Nghị định 365, doanh nghiệp cần lưu ý một số nội dung sau:
a. Đối với doanh nghiệp hoạt động xuất khẩu gạo:
- Theo dữ liệu tờ khai hải quan để xảy ra tình trạng không đứng tên tờ khai xuất khẩu quá 12 tháng liên tục nhằm tránh nguy cơ bị tước Giấy chứng nhận.
- Rà soát lại tính pháp lý và tình trạng sử dụng của các hợp đồng thuê kho bãi, cơ sở xay xát nhằm đảm bảo các cơ sở vật chất này chưa bị đăng ký ghi nhận trong Giấy chứng nhận của một thương nhân khác.
- Chủ động đánh giá danh mục sản phẩm và cân nhắc mở rộng hoạt động đối với các dòng gạo hữu cơ, gạo đồ hoặc gạo bổ sung vi chất dinh dưỡng nhằm tận dụng các cơ chế miễn trừ về điều kiện kinh doanh và nghĩa vụ tuân thủ.
- Tăng cường hệ thống quản trị tuân thủ nội bộ, đặc biệt liên quan đến chế độ báo cáo, đảm bảo thời hạn 45 ngày, nghĩa vụ dự trữ lưu thông và việc duy trì điều kiện kinh doanh trong suốt thời gian hiệu lực của Giấy chứng nhận.
b. Đối với doanh nghiệp hoạt động nhập khẩu gạo
- Các doanh nghiệp nhập khẩu gạo cần khẩn trương xây dựng và đăng ký kế hoạch nhập khẩu với Bộ Công Thương theo thời hạn quy định (thời hạn 45 ngày kể từ ngày 01/10/2026) để tránh rủi ro ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh;
- Lưu ý các quy định về báo cáo định kỳ về hoạt động nhập khẩu gạo để đảm bảo tuân thủ thời hạn báo cáo;
- Thường xuyên cập nhật thông tin tại địa phương trong quản lý nhập khẩu gạo để tuân thủ.
Nhìn chung, Nghị định 365/2026/NĐ-CP cho thấy định hướng quản lý mới của Nhà nước đối với ngành lúa gạo: tăng cường kiểm soát năng lực thực tế của thương nhân, nâng cao tính minh bạch của hoạt động xuất nhập khẩu, đồng thời khuyến khích phát triển các phân khúc gạo chất lượng cao. Với những thay đổi này, doanh nghiệp cần chủ động chuẩn bị và thích ứng để tận dụng cơ hội kinh doanh, đồng thời bảo đảm tuân thủ đầy đủ các yêu cầu pháp lý trong giai đoạn mới.


